Asansör Sözlüğü: Temel Terimler ve Anlamları

Asansör yazılarında, bakım sözleşmelerinde ve muayene raporlarında karşınıza çıkan temel terimleri harf sırasıyla derledik. Bir terim hakkında daha fazla bilgi için ilgili rehber yazılarımıza göz atabilir, sözlükte bulamadığınız bir terimi bize sorabilirsiniz.

A

A tipi muayene kuruluşu

Asansörlerin periyodik kontrolünü yapan; Bakanlıkça yetkilendirilmiş, TÜRKAK akreditasyonlu ve ilgili idareyle protokol imzalamış muayene kuruluşudur. Yeni asansörün tescil öncesi ilk kontrolü ile yıllık kontroller bu kuruluşlarca yapılır. Ayrıntılar için işletme, bakım ve periyodik kontrol yazımıza bakabilirsiniz.

Acil alçaltma

Elektrik kesildiğinde ya da arıza durumunda kabini bir alt kata indirerek yolcuların çıkmasını sağlayan düzenektir. En bilinen kullanımı hidrolik asansörlerdedir; halatlı asansörlerde de yetkili kişilerce kullanılan bir kurtarma düzeneği bulunur. Mahsur kalındığında yapılacaklar için şu yazımıza bakın.

Acil durum aydınlatması

Elektrik kesilince kabinde bir süre ışık sağlayan, kendi pili olan aydınlatmadır. Mahsur kalan kişinin ortamı görmesini ve sakin kalmasını kolaylaştırır.

Ankraj

Ray konsollarını, kapı kasalarını ya da makine sehpasını beton veya duvara sabitlemekte kullanılan çelik bağlantı elemanıdır (çelik dübel, ankraj bulonu). Yanlış seçilen ya da hatalı uygulanan ankraj, rayların hizasını bozabilir.

ARD (otomatik kurtarma cihazı)

Elektrik kesildiğinde pil gücüyle kabini en yakın kata getirip kapıyı açan cihazdır. Her asansörde bulunmaz; asansörün tipine ve talebe göre eklenir.

Asansör kimlik numarası

Her asansöre verilen ve onu diğerlerinden ayıran numaradır; kimlik etiketi bina sorumlusunca korunur. Bakım ve kontrol kayıtlarında asansörü tanımlamak için kullanılır.

Askı halatı

Kabini ve denge ağırlığını taşıyan, makinenin kasnağı üzerinden geçen çelik halattır. Kopuk tel, paslanma ve uzama gibi belirtiler bakımda izlenir. Çalışma ilkesi için asansör nasıl çalışır yazımıza bakabilirsiniz.

Aşırı yük kontrolü

Kabindeki yük anma yükünü aştığında asansörün kalkışını engelleyen ve kullanıcıyı uyaran güvenlik özelliğidir. Yük tartı cihazından gelen bilgiyle çalışır.

B

Bakım sözleşmesi

Bina sorumlusu ile asansörü üreten firma ya da yetkili servisi arasında yapılan, bakımın kapsamını ve düzenini belirleyen sözleşmedir. Yönetmelik bakımın en az ayda bir yapılmasını öngörür. Nelere dikkat edileceğini bakım sözleşmesi yazımızda anlattık.

Bina sorumlusu

Asansörün bulunduğu binanın yöneticisidir; yönetici yoksa kat malikleridir. Bakım sözleşmesini yapmak, bakım ücretini ödemek, periyodik kontrolü yaptırmak ve tehlikeli durumu servise bildirmek bina sorumlusunun görevleri arasındadır.

Buton kaseti

Kabin içindeki kat düğmelerini, kapı aç-kapat tuşlarını, alarm düğmesini ve göstergeleri taşıyan paneldir.

Ç

Çağrı butonu

Kat önlerinde, asansörü o kata çağırmak için basılan düğmedir. Birden fazla durağı olan asansörlerde yukarı ve aşağı yön düğmeleri bulunur.

Çarpma tamponu

Kuyu dibinde, kabin ve denge ağırlığının altında bulunan; kabin normal durma noktasını aşıp aşağı inerse çarpma enerjisini karşılayan elemandır. Enerji biriktirmeli (yaylı ya da poliüretan) ve enerji sönümlemeli (yağlı) tipleri vardır. Daha fazla bilgi için güvenlik donanımları yazımıza bakın.

D

Denge ağırlığı

Halatlı asansörde halatın diğer ucuna bağlı, kendi rayları üzerinde kabinle ters yönde hareket eden ağırlıktır. Kabin ağırlığını ve anma yükünün bir bölümünü dengeleyerek makinenin yükünü azaltır.

Durak (kat seviyesi)

Asansörün yolcu alıp bıraktığı katlara durak denir. Kabin tabanının durağın zeminiyle aynı hizada olmasına kat seviyesinde durma denir.

E

Emniyet freni (paraşüt)

Kabin aşırı hızla inerse rayı kavrayarak kabini tutan mekanik düzenektir. Hız sınırlayıcı tarafından devreye sokulur; halk arasında paraşüt denir. Çalışma biçimi güvenlik donanımları yazımızda anlatılıyor.

EN 81-1 ve EN 81-2

Eskiden elektrikli (halatlı) asansörler için EN 81-1, hidrolik asansörler için EN 81-2 uygulanırdı. Yeni asansörlerde bunların yerini EN 81-20 ve EN 81-50 aldı; eski asansörler bu standartlara göre yapılmış olabilir.

EN 81-20

Yeni yolcu ve yük-yolcu asansörlerinin yapım ve montajına ilişkin güvenlik kurallarını belirleyen standarttır.

EN 81-28

Yolcu ve yük-yolcu asansörlerinde kabinden uzaktaki bir kurtarma noktasına alarm iletilmesini ve iki yönlü sesli haberleşmeyi kapsayan standarttır.

EN 81-50

Asansör bileşenlerinin tasarım kurallarını, hesaplarını, muayenelerini ve deneylerini kapsayan standarttır.

EN 81-70

Engelli kişilerin de asansörü kullanabilmesi için erişilebilirlik koşullarını (kabin ölçüleri, buton yerleşimi, sesli ve görsel bilgilendirme gibi) belirleyen standarttır.

EN 81-72

İtfaiye asansörlerinin özel gereksinimlerini belirleyen standarttır.

EN 81-73

Binada yangın algılandığında asansörün nasıl davranacağını düzenleyen standarttır.

EN 81-80

Mevcut asansörlerin güvenliğini artırmaya yönelik kuralları içeren standarttır. Eski bir asansörde hangi güvenlik iyileştirmelerinin yapılabileceği değerlendirilirken kullanılır.

F

Frekans konvertörü

Asansör motorunun hızını ve ivmelenmesini elektronik olarak ayarlayan sürücüdür. Daha yumuşak kalkış ve duruş sağlar; eski asansörlerde modernizasyon kapsamında sık yenilenen parçalardan biridir.

G

Garanti süresi

Yeni asansör için yönetmelik asgari bir garanti süresi öngörür. Süre ve kapsam için güncel yönetmeliğe ve imzaladığınız sözleşmeye bakmalısınız.

Güvenlik devresi (emniyet zinciri)

Kat kapısı kilit kontakları, limit anahtarları gibi emniyet kontaklarının art arda bağlandığı devredir. Bunlardan biri açılırsa kabin hareket etmez ya da durur.

H

Hız sınırlayıcı (regülatör)

Kabin hızını sürekli izleyen, hız belirlenen sınırı aşınca önce makineyi durduran, bu yetmezse emniyet frenini devreye sokan cihazdır. Halk arasında regülatör denir.

Hidrolik asansör

Kabini yağ basıncıyla hareket ettiren asansördür: pompa ünitesi yağı silindire basar, piston kabini kaldırır. Genellikle düşük ve orta katlı binalarda tercih edilir. Artıları ve eksileri için hidrolik asansör yazımıza, hizmet ayrıntıları için hidrolik asansör sayfamıza bakabilirsiniz.

I

Işık perdesi

Kabin kapısının kenarında bulunan, kapanan kapının arasına giren kişiyi ya da nesneyi algılayıp kapıyı yeniden açtıran sensör sistemidir.

İ

İki yönlü haberleşme

Kabindeki kişi ile dışarıdaki bir kurtarma noktası arasında sesli görüşmeyi sağlayan sistemdir. Mahsur kalındığında yardım çağırmanın en doğrudan yoludur ve EN 81-28 kapsamında ele alınır.

İlgili idare

Mevzuatta asansörlerin tescili ve denetimi gibi işlemlerde yetkili idareyi anlatır; uygulamada genellikle belediyedir.

İstem dışı kabin hareketi

Kat kapıları açıkken kabinin, kullanıcının istemi dışında kat seviyesinden uzaklaşmasıdır. Güncel standartlara göre yapılan asansörlerde bu hareketi algılayıp kabini durduran bir koruma bulunur.

İtfaiye asansörü

Yangın sırasında itfaiye ekiplerinin kullanması için tasarlanan özel asansördür ve EN 81-72 kapsamındadır. Olağan yolcu asansörleri yangında bu amaçla kullanılamaz.

K

Kabin

Yolcu ya da yükün taşındığı, kuyuda raylar üzerinde hareket eden bölmedir. Taşıyıcı bir çerçeveye oturur; kapısı, aydınlatması ve buton kaseti vardır.

Kapı kilidi

Kat kapısının, kabin o katta değilken dışarıdan açılmasını engelleyen düzenektir. Kilit kontağı kapanmadan kabine hareket komutu verilmez.

Kapı operatörü

Kabin kapısını motorla açıp kapatan düzenektir. Çoğu asansörde kabin kapısı, kat kapısını da birlikte hareket ettirir.

Kat hizalama

Kabin zemini ile kat zemini arasındaki seviye farkının kontrol altında tutulmasıdır. Fark büyürse takılma ve düşme riski doğar; hizalama hataları bakımda ayarlanır.

Kat kapısı

Her durakta kuyu girişini kapatan kapıdır. Kabin o katta değilken kilitli kalır.

Kırmızı etiket

Güvensiz asansör anlamına gelir. Asansör kullanıma kapatılır ve en fazla 60 gün içinde güvenli hâle getirilmelidir. Renklerin anlamı için etiket renkleri yazımıza bakın.

Konsol

Rayları kuyu duvarına bağlayan çelik taşıyıcı parçadır.

Kumanda panosu

Çağrıları toplayan, kabin hareketini ve kapıları yönlendiren, güvenlik devresini denetleyen panodur; asansörün karar verici birimidir. Makine dairesinde ya da makine dairesiz asansörlerde kuyu çevresinde yer alır.

Kuyu

Kabinin, denge ağırlığının ve rayların bulunduğu dikey boşluktur. Günlük dilde şaft da denir.

Kuyu dibi (çukur)

Kabin en alt durakta durduğunda kabinin altında kalan kuyu bölümüdür; tamponlar burada bulunur. Bakım personelinin güvenle çalışabilmesi için bu bölümde yeterli boşluk bırakılması gerekir.

M

Makara

Halatın üzerinden geçerek yön değiştirdiği çarktır. Tahrik kasnağından farklı olarak hareket üretmez; halatlama düzenine göre kabinde, denge ağırlığında ya da makine çevresinde bulunabilir.

Makine dairesi

Makinenin, kumanda panosunun ve çoğu zaman hız sınırlayıcının yer aldığı ayrı odadır.

Makine dairesiz asansör

Makinesi kuyunun içine yerleştirilen, ayrı bir makine dairesi gerektirmeyen halatlı asansördür (MRL). Ayrıntılar için makine dairesiz asansör yazımıza bakabilirsiniz.

Mavi etiket

Hafif kusurlu asansör anlamına gelir; uygunsuzluklar bir sonraki periyodik kontrole kadar giderilir. Ayrıntı için etiket renkleri yazımızı okuyabilirsiniz.

Modernizasyon

Asansörün kumanda, makine, kapı gibi ana bileşenlerinin güncel güvenlik ve konfor beklentilerine göre yenilenmesidir. Revizyondan farkı ayrı bir yazıda anlatılıyor; hizmet için modernizasyon sayfamıza bakabilirsiniz.

N

Nominal hız

Asansörün tasarım gereği normal çalışmada ulaşması öngörülen kabin hızıdır.

Nominal yük (anma yükü)

Kabinin güvenle taşıması için tasarlanan en yüksek yüktür. Kabin içindeki etikette yük ve kişi sayısı olarak yazılıdır.

P

Paraşüt

Emniyet freninin halk arasındaki adıdır. Kabini rayda tutan mekanik düzeneği anlatır.

Periyodik kontrol

Asansörün güvenli olup olmadığının A tipi muayene kuruluşunca düzenli aralıklarla denetlenmesidir. Binada sürekli kullanılan asansörlerde yılda en az bir kez yapılır; sonuç yeşil, mavi, sarı veya kırmızı etiketle belirtilir.

Piston

Hidrolik asansörde yağ basıncıyla silindirden çıkarak kabini kaldıran, silindirin içinde hareket eden çubuktur.

Pompa ünitesi

Hidrolik asansörde yağı tanktan çekip silindire basan pompa ve motorun oluşturduğu ünitedir; yağ deposu ve valf bloğu ile birlikte düzenlenir.

R

Ray

Kabin ile denge ağırlığını yönlendiren, konsollarla kuyuya sabitlenen düşey çelik profildir. Emniyet freni de rayı kavrayarak çalışır.

Regülatör

Hız sınırlayıcının günlük dildeki adıdır. Kabin hızını izleyen ve aşırı hızda önce makineyi durduran, gerekirse emniyet frenini devreye sokan cihazı anlatır.

Revizyon

Eskiyen, aşınan veya güvenliği zayıflayan parçaların onarılarak ya da yenilenerek asansörün güvenli çalışır duruma getirilmesidir. Ne zaman gerektiğini revizyon yazımızda açıkladık.

S

Sarı etiket

Kusurlu asansör anlamına gelir; uygunsuzluklar en fazla 120 gün içinde giderilir. Süre dolduğunda takip kontrolü yapılır. Ayrıntı için etiket renkleri yazımıza bakın.

Son kat limiti

Kabin en alt veya en üst durağı geçmeye kalkarsa makineyi durduran limit anahtarlarıdır. Normal durma devresi görevini yapamazsa devreye giren yedek korumadır.

Ş

Şaft

Asansör kuyusunun günlük dildeki adıdır.

T

Tepe boşluğu

Kabin en üst durakta durduğunda kabinin üstünde kalan kuyu bölümüdür. Bakım personelinin güvenle çalışması için gereklidir ve kabinin yukarı doğru aşırı hareketinde de yer sağlar.

Tescil

Yeni asansörün ilk periyodik kontrolünün ardından ilgili idarenin kayıtlarına alınmasıdır. Sürecin adımları için yeni bina asansör tescili yazımıza bakabilirsiniz.

Traksiyon

Halatın tahrik kasnağı üzerinde sürtünmeyle kabini taşıması ilkesidir. Halatlı asansörlerin çalışma biçimini anlatır.

U

UPS (kesintisiz güç kaynağı)

Elektrik kesilince bağlı donanımı kısa süre besleyen pil destekli güç kaynağıdır. Asansörde kumanda, aydınlatma ya da kurtarma düzeneğini beslemek için kullanılabilir.

V

Valf bloğu

Hidrolik asansörde yağ akışını yöneten valflerin bulunduğu bloktur. Kabinin kalkış, iniş, yavaşlama ve duruşunu yağ akışını kontrol ederek sağlar; acil alçaltma da bu blok üzerinden yapılır.

Y

Yeşil etiket

Periyodik kontrolde asansörde kusur bulunmadığını gösterir. Yeni asansörde tescil öncesi ilk kontrolden sonra hedeflenen sonuçtur. Etiket renklerinin tamamı etiket renkleri yazımızda açıklanıyor.

Yük tartı cihazı

Kabin içindeki yükü ölçen sensördür. Aşırı yük kontrolüne bilgi sağlar.